Vesturbærinn verður stærsta verndarsvæði landsins í byggð 

Vesturbærinn einstök bæjarmynd

Vesturbærinn okkar er orðinn langstærsta verndarsvæði í byggð á Íslandi. Innan svæðisins eru yfir 230 hús og húshlutar og endurspeglar verndin metnað okkar Hafnfirðinga á þessu sviði. 

Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, staðfesti tillögu bæjarstjórnar Hafnarfjarðarbæjar um að vernda Vesturbæinn í Siggubæ rétt í þessu.  

„Tillagan lýsir framsýni, metnaði og stórum hug gagnvart því að hlúa að eldri byggð, varðveita svipmót hennar, og gera samspili hennar við hraunið og staðaranda svæðisins hátt undir höfði,“ segir ráðherrann. 

• En hvað þýðir þetta? Jú, í Vesturbænum verður bæjarmyndinni ekki breytt heldur verður henni viðhaldið og hún venduð. Markmiðið er að vernda gegn niðurrifi og óviðeigandi breytingum.  

Valdimar Víðisson bæjarstjóri segir áfangann stóran fyrir Hafnarfjörð. „Þetta er skýr staðfesting á metnaði okkar í vernd eldri byggðar. Vesturbærinn er hjarta bæjarins, mótaður af 200 ára byggingarsögu, hrauninu og fólkinu. Með verndarsvæði í byggð setjum við skýran ramma sem verndar bæjarmyndina en styður líka við skynsama uppbyggingu og viðhald í góðu samráði við íbúa og hagsmunaaðila.“ 

Langur aðdragandi 

Ákvörðunin á sér langan aðdraganda, eða allt til ársins 1998. Hugmyndin hefur þróast og eflst í meðförum starfshópa í gegnum árin og er nú komin til framkvæmda. Haldnir voru fjölmargir íbúafundir í tengslum við deiliskipulag Vesturbæjar, samtöl fóru fram og kynningar haldnar. Á vinnslu- og auglýsingatíma hefur landslagið í pólitíkinni breyst, sem og ráð og nefndir – en alltaf verið vilji til þess að klára þetta mikilvæga verkefni. Sjá skýrslu. 

• Mikið samráð hefur verið haft við íbúa á þessum tíma. 
• Deiliskipulag og verndarsvæði var unnið samtímis.
• Húsakönnun og fornleifaskráning var gerð. 
• Innan verndarsvæðisins falla allmörg hús undir lög um menningarminjar. 
• Hús byggð 1923 og fyrr eru friðuð. 
• Mannvirki 1940 og fyrr eru umsagnarskyld. 

Verndarsvæðið gerir því ekki frekari kröfur á eigendur húsa. Hins vegar getur verndarsvæðið lagt skýrar leikreglur til að tryggja að umhverfi, byggingararfurinn og sagan skili sér til komandi kynslóða.

Með verndarsvæði eru eigendur húsa ekki settir í fjötra og þeim skikkað að gera breytingar á húsum sínum með því að færa þau til fortíðar. Hins vegar þurfa þeir að fara eftir settum leikreglum og lögum þegar kemur að viðhaldi, endurgerð eða nýbyggingum. Slíkt gildir einnig um aðra staði sem ekki falla undir verndarsvæði.  

Verndarsvæðið er einnig til að tryggja landslag – oft á tíðum ákveðið menningarlandslag. 

Verndarsvæðið afmarkast af Vesturgötu til suðurs og vesturs, Hraunbrún að Garðavegi, Garðavegi, Norðurbraut að Hraunhvammi og niður meðfram húsaröð við Reykjavíkurveg í austri.  Mörk verndarsvæðisins eltir eldri byggð og einkenni í landslagi en liggur ekki afmarkað við götur. Við sumar götur nær verndarsvæðið til hluta þeirra húsa sem standa við götuna líkt og við Garðaveg. Einnig til húsa og svæða sem standa á milli, líkt og við Norðurbraut í átt að Hraunbrún sem og við Hraunhvamm, þar sem afmörkun svæðisins liggur meðfram götunni og nær einungis til þess hluta sem liggur sunnanmegin við þá götu. Milli Hraunkambs og Hraunhvamms er horft til þess að vernda hraunmyndanir á opnu svæði sem hafa verið einkennandi innan hverfisins.  

Mörk verndarsvæðisins hafa því verið dregin eftir varðveislugildi þar sem horft er til heildarinnar og umhverfi, frekar en eiginlegum götum. Handan svæðismarka eru mun nýlegri hús sem hafa annað svipmót en þau sem nú er leitast við að varðveita. 

Rúmlega 200 ára byggingarsaga

Um er að ræða merkan áfanga í vernd eldri byggðar hér á landi en Vesturbær Hafnarfjarðar á sér rúmlega 200 ára byggingarsögu. Elsti kjarni hans mótaðist fyrir tíma skipulags og formlegrar gatnagerðar. Hverfið er elsta hverfi Hafnarfjarðar. Rekja má sögu þess aftur til 17. aldar. Má nefna að á Vesturgötu eru fulltrúar elstu og yngstu húsa hverfisins. Elsta húsið er byggt árið 1803 og það yngsta árið 2014. 

Um 90% byggðarinnar er innan verndarsvæðisins hefur miðlungs eða hátt varðveislugildi. Þá er fimmtungur húsa þegar friðaður vegna aldurs og þriðjungur þeirra er umsagnarskyldur hjá Minjastofnun Íslands, samkvæmt lögum um menningarminjar. Innan svæðisins eru jafnframt götur með verndaða götumynd og skilgreinda hverfisvernd samkvæmt Aðalskipulagi Hafnarfjarðar. Þá fellur skrúðgarðurinn Hellisgerði að nær öllu leyti innan marka verndarsvæðisins. Hellisgerði er einn elsti almenningsgarður landsins og mikilvægt útivistar- og menningarsvæði í bænum. 

Vesturbær Hafnarfjarðar er fimmtánda verndarsvæði í byggði á Íslandi, en tillagan var unnin í samræmi við ráðgjöf Minjastofnunar Íslands og samhliða deiliskipulagsgerð fyrir vesturbæinn. 

Um verndarsvæði í byggð: 

Alþingi setti sérstök lög um verndarsvæði í byggð árið 2015, en markmið þeirra er að stuðla að vernd og varðveislu byggðar sem hefur sögulegt gildi. Lögin gilda um byggð innan þéttbýlis og byggðarkjarna utan þéttbýlis sem ástæða er til að varðveita vegna svipmóts, menningarsögu eða listræns gildis. Auk Vesturbæjar Hafnarfjarðar eru 14 slík svæði um land allt.