Þegar námsefnið mætir barninu

Þróun námsefnis fyrir börn á einhverfurófi

Í Hraunvallaskóla starfar Hraunborg, sérhæfð deild fyrir börn á einhverfurófi. Deildin var stofnuð síðastliðið haust til að mæta ríkri þörf fyrir markviss úrræði fyrir þennan nemendahóp. Þar starfa þær Íris Baldvinsdóttir, þroskaþjálfi, grunnskólakennari og verkefnastjóri Hraunborgar, og Kristín Lind Albertsdóttir þroskaþjálfi. Frá fyrsta degi fundu þær skýrt fyrir því hversu takmarkað námsefni er til fyrir þann nemendahóp sem þær vinna með. Úr þeirri þörf spratt þróunarverkefnið „Heimurinn okkar – Þróun hlutbundins og myndræns námsefnis fyrir börn á einhverfurófi“.

„Þetta kemur náttúrulega til af því að deildin var stofnuð hér í haust,“ segir Íris. „Það vantaði úrræði fyrir börn á einhverfurófi og við réðum okkur hingað til vinnu. Fljótlega eftir að við hófum störf kom mjög skýrt í ljós að námsefni fyrir þessa nemendur er af afar skornum skammti.“ 

Í dag fer stór hluti starfsins í það að búa til verkefni frá grunni – og þá ekki einungis eitt verkefni fyrir allan hópinn, heldur efni sem þarf að sérsníða að hverju og einu barni. „Við búum hreinlega allt til sjálfar,“ bætir Íris við. „Hver og einn nemandi þarf sitt; það verður að sníða námsefnið að einstaklingnum.“

Skapandi og óhefðbundnar kennsluaðferðir

Kristín tekur undir þetta og leggur áherslu á að verkefnin verði að vera skýr, aðgengileg og sjónræn. Börnin læri á ólíkan hátt og því dugi hefðbundið námsefni ekki. Kennslan kallar á fjölbreyttar leiðir, ríka myndræna framsetningu og verklegar nálganir. „Við erum ekki í hefðbundinni lestrarkennslu þannig séð,“ segir Íris. „Við notum þær leiðir sem við finnum að henta hverju barni.“

Hún nefnir sem dæmi að nemendur vinni með stafi á borði, raði þeim, móti þá og læri í gegnum snertingu, hreyfingu og myndræna framsetningu. „Þetta eru kannski óhefðbundnar kennsluaðferðir, en þær eru skemmtilegar og virka einstaklega vel fyrir börnin.“

Hugmynd sem varð til úr daglegri þörf

Hugmyndin að þróunarverkefninu kviknaði í þessu daglega starfi. Þar sem þær voru hvort eð er stöðugt að útbúa námsefni, vaknaði sú spurning hvort ekki væri hægt að gera það markvissara, fallegra og þannig að það nýttist fleirum. „Okkur langaði til að búa til vandað, íslenskt námsefni,“ útskýrir Íris. „Við þurfum náttúrulega allt, en við getum ekki gert allt í einu. Við urðum því að þrengja sjónarhornið aðeins.“

Þær eru enn að móta hugmyndina og skoða hvað sé raunhæft að byrja á. Íris segir auðvelt að vilja ráðast í alla hluti í einu því þörfin sé gríðarleg; það vanti námsefni í íslensku, stærðfræði, samfélagsfræði, lífsleikni og fleiri greinum. En verkefnið verður að byrja einhvers staðar. „Ætli við byrjum ekki á íslenskunni,“ segir hún. „Ef við gerum íslenskuverkefni getum við haft það svolítið opið, þannig að einn hluti henti einu barni og annar hluti öðru. Efnið á að vera stigskipt og sveigjanlegt.“

Markmiðið er ekki að búa til stíft námsefni sem allir eiga að vinna á sama hátt. Þvert á móti vilja þær þróa efni sem kennarar geta aðlagað að ólíkum þörfum. Það þarf að vera hægt að nota hluta úr verkefni, einfalda það, byggja ofan á það eða breyta áherslum eftir því hvað hentar hverjum og einum. „Þetta þarf að vera þægilegt og aðgengilegt fyrir kennara,“ segir Kristín. „Við viljum að aðrir geti nýtt sér efnið án þess að þurfa alltaf að byrja á núllpunkti.“

Fallegt, íslenskt og myndrænt

Íris og Kristín hafa kynnt sér mikið erlent námsefni, meðal annars frá Bandaríkjunum, þar sem mikið er til af litríku, myndrænu og vel framsettu efni fyrir börn með ólíkar námsþarfir. Þær vilja þó ekki afrita erlent efni, heldur þróa íslenskt námsefni út frá íslenskum veruleika og þörfum íslenskra nemenda. „Maður er búinn að skoða svo mikið á erlendum síðum,“ segir Íris. „Þar er til alls kyns fallegt námsefni. Okkur langar að okkar nemendur fái sömuleiðis fallegt námsefni í hendurnar – litríkt, myndrænt og einfalt.“

Þær leggja ríka áherslu á að mörg börn á einhverfurófi séu mjög sterk sjónrænt og hafi gott myndaminni. Því sé mikilvægt að vinna með styrkleika þeirra í stað þess að reyna ávallt að aðlaga þau að hefðbundnum aðferðum. „Það er vel þekkt að mörg börn á einhverfurófi eru mjög sterk myndrænt,“ segir Kristín. „Við viljum að verkefnin séu þannig uppbyggð að við séum að byggja á þeim styrkleikum.“

Hún tekur einfalt dæmi um íslenska stafrófið. Þær hafi leitað að aðgengilegu, myndrænu efni eða myndbandi sem gæti nýst nemanda sem kann enska stafrófið og syngur það, en notar lítið af orðum í tali. Það hafi reynst þrautin þyngri að finna sambærilegt íslenskt efni.

„Það er ótrúlegt hvað það er lítið til. Bara íslenska stafrófið – maður myndi halda að það væri auðvelt að finna slíkt efni, en það er það alls ekki.“ Þær sjá fyrir sér efni þar sem hægt væri að tvinna saman hljóð, myndir, stafi, hreyfingu og endurtekningu, svo barnið geti lært á þann hátt sem því hentar best.

Miðlægur grunnur væri draumurinn

Í samtalinu kemur skýrt fram að vandinn einskorðast ekki við Hraunborg. Sérkennarar og fagfólk víða um land vinna mikla handavinnu, hver í sínum skóla, án þess að hafa sameiginlegan vettvang til að deila verkefnum. „Mér finnst eins og hver og einn sé svolítið í sínu horni,“ segir Íris. „Við erum að finna upp hjólið hér og næsti skóli er kannski að gera nákvæmlega það sama.“ Draumurinn væri miðlægur gagnagrunnur þar sem kennarar gætu miðlað verkefnum sem þeir hafa þróað og aðrir gætu nýtt sér þau. Þar væri hægt að leita að námsefni eftir aldri, fagi, færni, þyngdarstigi eða sérstökum þörfum nemenda.

„Það hefur alltaf verið draumurinn minn að það væri til slíkur gagnagrunnur,“ segir Íris. „Ef við búum til verkefni, þá gætum við sett það þangað inn. Ef annar skóli gerir verkefni, þá fer það líka þangað. Þannig yrði til öflugur grunnur sem nýttist öllum.“

Þær nefna að Miðstöð menntunar og skólaþjónustu (MMS), eða sambærilegur miðlægur aðili, væri eðlilegur vettvangur fyrir slíkt. Þær sjá jafnvel fyrir sér að ef þeirra verkefni tekst vel, megi koma því á framfæri við MMS til að kanna áhuga á útgáfu eða dreifingu. „Við sendum þetta náttúrulega bara áfram og athugum hvort þau vilji ekki gefa þetta út,“ segir Íris og brosir. „Þetta er hópur sem sárvantar vandað námsefni.“

Framundan er spennandi vinna

Þær leggja áherslu á að verkefnið sé enn í mótun. Hugmyndirnar eru margar: íslenskuverkefni, stafrófsefni, spil, myndrænt kennsluefni, stigskipt verkefni og efni sem byggir á verklegri nálgun. Þær vilja kafa dýpra í erlendar fyrirmyndir, rýna í rannsóknir og þróa efnið út frá eigin reynslu og þörfum nemenda sinna. „Við erum ennþá að þróa hugmyndina,“ segir Kristín. „Þetta er allt að mótast.“

Íris segir það bæði krefjandi og spennandi að vinna að þróunarverkefni samhliða hinu daglega starfi. Styrkurinn sem þær fengu gefur þeim þó dýrmætt tækifæri til að staldra við, hugsa hlutina kerfisbundnara og fylgja hugmyndunum eftir. „Við erum í vinnunni hér alla daga og þurfum svo tíma til að kafa virkilega ofan í þetta,“ segir hún að lokum. „Við erum fullar tilhlökkunar og ótrúlega glaðar og þakklátar fyrir að hafa fengið tækifæri til að vinna að þessu mikilvæga verkefni.“

Síðustu vikur og á næstu vikum munu viðtöl við styrkhafa úr Menntasjóði Hafnarfjarðar vera birt á miðlum Hafnarfjarðarbæjar. Þannig gefst íbúum og öðrum áhugasömum tækifæri til að fá dýpri innsýn í frábær verkefni og skapandi skóla- og frístundastarf.